• Basiliek St. Suitbertus met voorplein in de zonFoto: Michael Quack
  • Bronzen maquette van de keizerpalts voor de ruïneFoto: Michael Quack
  • Rij historische huizen aan een straat met kinderkopjes in Kaiserswerth in het avondlichtFoto: Michael Quack
  • Drukte op de Kaiserswerther MarktFoto: Monica Ladberg
  • Ruïne van de keizerpalts met bloeiende narcissen op de voorgrondFoto: Michael Quack
  • Mensen aan de Rijnoever, op de achtergrond vaart een schipFoto: Michael Quack
  • Feestelijke verlichting in de avondFoto: Monica Ladberg
  • Restaurant Tonhalle aan de Kaiserswerther Markt met fonteinbeeld en terrasFoto: Michael Quack
  • Kramen en bezoekers op het KlemensplatzFoto: Monica Ladberg

Historische wandelroute Kaiserswerth

De historische wandelroute leidt u langs de belangrijkste plekken en laat zien hoe traditie en modern leven in Kaiserswerth harmonieus met elkaar verbonden zijn.

  • 14 haltes
  • ca. 1,2 km route
  • ca. 15 min looptijd

Wandeling starten

Voorgestelde volgorde: kortste route vanaf de halte Klemensplatz, berekend in rechte lijn. Lengte en looptijd zijn grof afgerond, zonder pauzes.

  1. Klemensbrug over de voormalige RijnarmHoog gebouw aan het Klemensplatz, de voormalige bunker

    Halte 1: Klemensbrücke

    Vanaf de Klemensplatz leidt een brug over de tegenwoordig droge Rijnarm naar het vroegere eiland (Werth) met de versterkte stad Kaiserswerth.

    Aan beide zijden is in het metselwerk van de borstwering een oude gedenksteen te zien. Zij stammen van een oude brug op dezelfde plek en werden gevonden bij de bouw van de bunker (de huidige hoogbouw!).

    Links getuigt de dubbelkoppige adelaar van de voormalige keizerlijke heerschappij in Kaiserswerth

    De rechter plaquette bericht over de bouw van de brug door keurvorst Clemens August en noemt in een chronogram het bouwjaar 1759

  2. Historische lantaarns aan een gevel aan de Kaiserswerther MarktHuizenrij van het Stammhaus aan de Kaiserswerther Markt

    Halte 2: Stammhaus

    Aan de Kaiserswerther Markt kocht de protestantse dominee Theodor Fliedner meerdere huizen. Hij richtte hier een ziekenhuis in en begon in 1836 met de opleiding van protestantse diaconessen.

    Zo werd deze huizenrij het eerste moederhuis en stamhuis van de Diakonissenanstalt, die later in veel landen op uiteenlopende sociale terreinen werkzaam was.

  3. Plein met molentoren en gebouwen in de oude stadEvangelische stadskerk van Kaiserswerth met klokkentorentje

    Halte 3: Pastorie

    De pastorie, links op de foto, was de kiemcel van de diaconie en de eerste opleidingsplaats van dominee Fliedner.

    Hier heeft ook Florence Nightingale, de latere ‘engel van barmhartigheid’ uit de Krimoorlog, als jonge leerlinge gewoond.

  4. Het straatje Am Mühlenturm met de molentorenMolentoren tegen een blauwe lucht

    Halte 4: Am Mühlenturm

    In het steegje ‘Am Mühlenturm’ staan meerdere historische bouwwerken. Zo ook huisnummer 8, een van de weinige gebouwen die de verwoesting van 1702 hebben doorstaan.

    Aan de andere kant van het steegje de lange gevel van de oude kazerne, die in 1852 door dominee Fliedner werd verbouwd tot de eerste inrichting voor vrouwelijke gemoedszieken.

  5. Het Romaanse huis met trapgevelHistorische gebouwen op het ziekenhuisterrein

    Halte 5: Het romaanse huis

    Op het aangrenzende ziekenhuisterrein ligt het in de afgelopen jaren uitvoerig onderzochte en gerestaureerde huis. Het werd in het midden van de 13e eeuw gebouwd als woning van een stiftsheer (kanunnik). Bijzonder markant zijn de romaanse vensters aan de oostzijde en de trapgevels. Door zijn buitengewoon goede staat van bewaring behoort dit tufstenen gebouw tot de belangrijkste woonhuizen uit de romaanse tijd in Duitsland.

  6. Stenen beeld aan de gevel van het oude tolhuisBarokke huizenrij aan het Suitbertus-Stiftsplatz

    Halte 6: Tolhuis

    Het oude tolhuis is het prachtigste nog bestaande huis uit de tijd vóór de verwoesting van Kaiserswerth in de Spaanse Successieoorlog van 1702.

    Aan de zijde van de binnenplaats staat nog de toren van waaruit de tollenaars de scheepvaart op de Rijn controleerden.

  7. Smeedijzeren uithangbord met scheepje in de oude stadOpschrift “Im Schiffchen” op de bakstenen gevel van de herberg

    Halte 7: Herberg ‘Im Schiffchen’

    Aan de Kaiserswerther Markt staat de herberg ‘Im Schiffchen’.
    Tegenwoordig is het een veelvuldig onderscheiden restaurant. Het is opgetrokken uit baksteen, vijf traveeën breed, boven het portaal versierd met het teken van een boot en het jaartal 1733. De messing knop van de massieve eikenhouten deur toont tweemaal de ster: het symbool van Suitbertus, de stadspatroon van Kaiserswerth.

    Links naast het Schiffchen twee huizen die vroeger toebehoorden aan de zijdewever Preyers.

  8. Raadhuis van Kaiserswerth achter bloeiende kersenbomenStraat met kinderkopjes en kersenbloesem bij de markt

    Halte 8: Raadhuis

    Kaiserswerth was tot de annexatie door Düsseldorf in 1929 een zelfstandige stad, maar bezat nooit een oorkonde van stadsverheffing. Uiterlijk vanaf 1181 waren echter alle voorwaarden vervuld om van een stad te mogen spreken. Toen hief het stift zijn wijngaarden op de huidige Markt op, zodat nieuwe bouwgrond voor de burgerij beschikbaar kwam.

    Op de middenstrook van de Markt stond ooit het oude raadhuis. Bij de belegering van 1702 werd het verwoest en niet meer herbouwd. Het laatste raadhuis van Kaiserswerth huisvest tegenwoordig onder andere de Bezirksverwaltungsstelle 5 van het stadsbestuur van Düsseldorf.

  9. Straatje bij het Suitbertus-Stiftsplatz met zicht op de basiliekBarokke huizen aan het Stiftsplatz met straatnaambord

    Halte 9: Suitbertus-Stiftsplatz

    Het plein behoort door zijn rustige ligging en zijn gesloten bebouwing tot de mooiste pleinen van de Nederrijn.
    Uit het klooster van Suitbertus ontstond in de 11e eeuw een kapittel van koorheren. De huidige bebouwing stamt grotendeels uit de eerste helft van de 18e eeuw, de tijd van de wederopbouw na 1702.

    De meeste huizen werden door de stiftsheren gebouwd. Meerdere wapens en opschriften getuigen daarvan.

  10. Spee-epitaaf van Bert Gerresheim aan de basiliekOostzijde van de basiliek St. Suitbertus

    Halte 10: Spee-epitaaf

    Aan de oostzijde van de basiliek werd in 1991, bij de 400e geboortedag van Friedrich Spee, dit door de Düsseldorfse kunstenaar Bert Gerresheim gemaakte epitaaf aangebracht. Friedrich Spee werd in 1591 in Kaiserswerth geboren. Als katholiek theoloog en jezuïet werd hij in het bijzonder geraakt door het leed van de als heksen vervolgde en veroordeelde vrouwen. Het epitaaf toont dan ook Friedrich Spee, die een van deze lijdende vrouwen ondersteunt.

    In zijn linkerhand houdt hij zijn geschrift tegen de heksenvervolging, de ‘Cautio Criminalis’. Daarnaast geldt Spee als een belangrijk schrijver uit de baroktijd. Uit zijn liedbundel ‘Trutznachtigall’ klinken tot op heden liederen in de kerkdiensten. Hij raakte besmet bij de verzorging van aan de pest lijdende soldaten en stierf in 1635 in Trier.

  11. Interieur van de basiliek St. Suitbertus met zicht op het koorZicht door een smal straatje op de basiliek St. Suitbertus

    Halte 11: Basiliek St. Suitbertus

    De Suitbertusbasiliek werd tussen de 11e en 13e eeuw gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog raakte zij zowel aan de buitenkant als in het interieur zwaar beschadigd. Na omvangrijke restauratiewerkzaamheden geldt zij vandaag weer als een van de mooiste pijlerbasilieken van de Nederrijn.

    Na de stichting van het klooster op deze plek door de Angelsaksische benedictijn Suitbertus rond 700 staat de huidige kerk in een reeks van meerdere kerkgebouwen.

    Het kostbaarste bezit van de kerk is het schrijn met het gebeente van de heilige Suitbertus uit de 13e eeuw.

  12. Basiliek St. Suitbertus gezien vanaf het StiftsplatzPoort met kinderkopjes aan de Stiftsgasse

    Halte 12: Proosdij

    Een van de machtigste barokhuizen van Kaiserswerth is het voormalige proosdijgebouw (nr. 3). Het Latijnse opschrift boven de hoofdingang luidt: ‘De broers Anton en Heinrich Norff, proost en deken van deze kerk, hebben dit huis gebouwd.’

    Tegenwoordig is het de pastorie van de katholieke parochie.

    Haaks daarop, aan de oostzijde van het plein, het langgerekte school- en tiendhuis uit de tijd van het stift.

    Aan de Stiftsgasse getuigt de poorttoren, de vroegere toegang tot het plein, van het immuniteitsrecht van het stift.

  13. Muur van de keizerpalts naast een pad met bomenMaquette van de keizerpalts in haar vroegere staat

    Halte 13: Kaiserpfalz

    Op deze plek wordt voor de 7e eeuw een koninklijk hof vermoed. Daaruit ontstond in de loop der eeuwen een burcht, die in de Salische tijd door Hendrik III tot Kaiserpfalz (keizerpalts) werd uitgebouwd.

    De tegenwoordig zichtbare resten van de Kaiserpfalz stammen van de bouw door de Staufische keizer Frederik I ‘Barbarossa’ rond 1180.
    Tijdens de Spaanse Successieoorlog beleefde de palts in 1702 haar laatste grote belegering en daaropvolgende verwoesting.

    Verschillende restauraties vanaf het begin van deze eeuw tot op heden proberen het monument te behouden.
    De huidige hoogwaterdijk doorsnijdt het voormalige paltsterrein.
    Routebeschrijving:

    De Kaiserpfalz in Düsseldorf-Kaiserswerth ligt direct aan de Rijnoever.
    Zij is bereikbaar via:

    – sneltramlijn U79, halte Klemensplatz
    – parkeerplaatsen Niederrheinstraße en An St. Suitbert
    – aanlegsteiger Kaiserswerth
    – veerverbinding Kaiserswerth / Langst

    De Kaiserpfalz is geopend van mei tot eind oktober, dagelijks van 10.00 tot 18.00 uur.

    www.kaiserpfalz-kaiserswerth.de

  14. Halte 14: Haus Freiheit

    Nog enkele stappen verder op de Burgallee in de richting van de Rijnveerpont ligt als laatste huis op het oude bastion St. Balthasar het ‘Haus Freiheit’.

    Hier woonden en werkten Hedda en Herbert Eulenberg.

Kaart

Beroemde Kaiserswerthers

  • Caspar Ulenberg

    1548–1617

    pastoor in Kaiserswerth, katholiek theoloog, dichter en componist van geestelijke liederen

  • Theodor Fliedner

    1800–1864

    dominee in Kaiserswerth, protestants theoloog, stichter van de Kaiserswerther Diakonissenanstalt

  • Herbert Eulenberg

    1876–1949

    woonde en werkte in Kaiserswerth · dichter en dramaturg

  • Friedrich Spee

    1591–1635

    geboren in Kaiserswerth, katholiek theoloog, dichter en componist van geestelijke liederen, bestrijder van de heksenwaan

  • Florence Nightingale

    1820–1910

    leerlinge in Kaiserswerth, hervormster van de militaire ziekenverpleging